Recensie - Spelenderwijs de kunst verstaan

In 2002 verscheen de titel Vrije ruimte van Jos Kessels, Erik Boers en Pieter Mostert, drie filosofen die werkzaam zijn als organisatiedeskundige. Dat boek biedt een aanpak om de ethische praktijk van leiderschap vorm te geven. Sindsdien hebben zij veel ervaring opgedaan in organisaties met “nieuwe vormen voor het ‘benen-op-tafelgesprek’”. Die ervaring stellen zij nu beschikbaar in dit praktijkboek. Als vervolg op hun eerdere boek, maar ook zonder dat, is het direct bruikbaar om gesprekken op gang te brengen die de waan van de dag ontstijgen.

De oefeningen – ‘praktijkwijzers’ – zijn in series onderverdeeld naar de drie vrije kunsten, dialectica, retorica en grammatica, en de meesterkunst ethica, uit de Griekse oudheid. Elke serie oefeningen begint met een korte uitleg van de toepasbaarheid van deze kunst. Een serie is zo opgebouwd dat wie ermee aan de slag gaat geleidelijk wordt ingevoerd in het spel. Dat wil niet zeggen dat je een serie van begin tot eind moet doorlopen. Wel moet je een praktijkwijzer met zorg kiezen en alle stappen ervan zorgvuldig afwerken. Het spel is serieus en vraagt concentratie.

Een voorbeeld van zo’n praktijkwijzer is het dilemmagesprek uit de serie dialectica, de kunst van onderzoeksgesprekken voeren. De oefening leert medewerkers gesprekken te voeren over morele kwesties, als onderdeel van hun professionele verantwoordelijkheid en is bedoeld om de integriteit van de organisatie te versterken. Een voorbeeld uit de serie retorica – de kunst van anderen aanspreken – is de ‘grafrede’ waarmee de spreker stilstaat bij verlies. De auteurs wijzen op het belang ervan bij een fusie. En inderdaad, het kost niet veel moeite je voor te stellen hoe goed het kan doen om bij de aankondiging van een fusie te horen hoe je leidinggevende moeite heeft de juiste woorden te vinden, hoezeer hij of zij de organisatie, zoals die tot nu toe geweest is en de bijdragen daaraan van alle aanwezigen waardeert. Een oproep om die waarde te behouden en de gedachte waarmee de leidinggevende zich probeert te verzoenen met de nieuwe situatie zullen bij zijn medewerkers het vertrouwen in de fusie bevorderen. (Berber Bast)