De legionella te lijf

Amper een duizendste millimeter groot is-ie, maar zeer hardnekkig. De legionellabacterie blijft de kop opsteken in ziekenhuizen en zorgcentra. Dit jaar was het raak in Zorgcentrum Simeonshof in Boxtel, het Elkerliek ziekenhuis Helmond en in Zorgcentrum Amsterdam Oost. Vorig jaar dook de bacterie op in de Oosterscheldeziekenhuizen, het Jeroen Bosch ziekenhuis, het UMC St Radboud en in het HagaZiekenhuis, waar zelfs een patiënt overleed nadat zij via de douche in het ziekenhuis besmet was geraakt.

Kwaliteitsindicator

Legionella raakte in 1999 in één klap bekend toen 32 mensen overleden en meer dan tweehonderd mensen ernstig ziek werden na een bezoek aan de Westfriese Flora in Bovenkarspel. Bron van de besmetting was een bubbelbad. Sindsdien moeten alle zorginstellingen beschikken over een legionellabeheersplan en een leidingensysteem dat volgens de normen is aangelegd.

Douches en bubbelbaden zijn berucht omdat daar water wordt verneveld. Op die manier kan de bacterie in de longen doordringen en daar een ontsteking veroorzaken. Drinken van water met legionella kan geen kwaad.

Minister Jacqueline Cramer van het ministerie van VROM vindt dat zorginstellingen nog onvoldoende oog hebben voor legionellabestrijding. Voor 1 januari 2009 krijgen ze allemaal controlebezoek van de drinkwaterbedrijven. Wie niet aan de wettelijke regels voldoet en tekortkomingen niet opheft, kan een boete verwachten die kan oplopen tot tienduizend euro. Cramer denkt er zelfs over om van legionellapreventie een kwaliteitsindicator te maken.

Omleidingen

Medisch Centrum Alkmaar (MCA) is een van de voorlopers in het voorkomen van legionella. Medisch microbioloog Fer Vlaspolder had dienst in het weekend van de legionella-uitbraak op de Flora. “Wij hebben hier de meeste patiënten behandeld. In ons ziekenhuis deden wij al aan preventie, maar na Bovenkarspel zijn wij die structureel gaan aanpakken”. Het MCA ging op gezette tijden watermonsters nemen op allerlei plekken in het gebouw en de leidingen doorspoelen. Omdat legionella zich ontwikkelt in stilstaand water, was de gedachte: als je zorgt dat het water in beweging blijft, kan er geen aangroei ontstaan. Ook temperatuur speelt een rol: de bacterie gedijt het beste in water tussen de 25 en 60 graden. Vlaspolder: “Dat betekent dat je het warme water warm en het koude water koud moet houden.”

Toch vond het MCA af en toe te hoge concentraties legionella, juist in de koudwaterleiding. Zelfs bij temperaturen ver onder de 25 graden. Vlaspolder: “Dat kan twee dingen betekenen: of het water stroomt daar niet goed door of het koude water warmte te veel op, bijvoorbeeld doordat de leiding door een schacht loopt met een warmwaterleiding.”

Het ziekenhuis is zich daarom vooral op koudwaterleidingen gaan richten. Sinds een aantal jaren worden de risicogebieden, dat zijn vooral de verpleegafdelingen, uit voorzorg thermisch gereinigd. Op alle koudwaterleidingen zijn omleidingen aangelegd voor heet water. Vlaspolder: “Qua organisatie een heel gedoe. Je moet namelijk een hele afdeling stil leggen. Iedereen moet worden geïnstrueerd want uit alle koudwaterleidingen komt ineens heet water.”

Koper- en zilverionen

Het MCA volgde de richtlijnen van VROM die voorschrijven dat een zorginstelling twee maal per jaar watermonsters moet nemen . Toch bleek dat niet afdoende. Vlaspolder: “Twee keer per jaar is te weinig voor risicoafdelingen. Wij wisten dat een aantal verpleegafdelingen af en toe legionella liet zien. Dus zijn we uit voorzorg om de zes weken de leidingen gaan doorspoelen en in de tussentijd monsters af gaan nemen. Dat kostte veel menskracht, maar ook heel veel heet water.”

Ondanks alle inspanningen bleef het MCA te hoge concentraties legionella vinden. Daarom ging het ziekenhuis op zoek naar alternatieve manieren om het leidingnetwerk te reinigen. Ze kwamen uit bij het ICA-systeem, een systeem dat zeer lage doses koper- en zilverionen toevoegt aan het water. De positief geladen koper- en zilverionen trekken negatief geladen legionellabacteriën aan en maken ze zo onschadelijk. Mark Engelenburg van leverancier ATECA: “Je ziet dat de grote instellingen echt hun best hebben gedaan om het legionellaprobleem traditioneel op te lossen en een heel eind zijn gekomen maar net het laatste beetje niet voor elkaar krijgen. Dit systeem is effectief in de hele installatie. De koper- en zilverionen gaan met het water mee door de leidingen en pakken de legionellagroei te plekke aan.”

Door het putje

Sinds de installatie van het koper-zilverionisatiesysteem begin 2006 hoeft het MCA niet meer preventief thermisch te reinigen en is het ziekenhuis legionellavrij. Dankzij het nieuwe systeem? Vlaspolder: “Op basis van de kweken mag je zeggen dat dit systeem goed werkt. Een heel enkele keer vinden we nog legionella buiten de verpleegafdelingen en dan reinigen we nog plaatselijk met heet water.”

Engelenburg voert aan dat het systeem ook financiële en milieuvoordelen biedt. “De totale besparing ligt rond de dertigduizend euro per jaar. De grootste besparing zit ’m in energie doordat de warmwatertemperatuur naar beneden kan. Op het totale ziekenhuisbudget is dit bedrag misschien niet zo veel, maar bedenk ook dat je nu niet meer miljoenen liters warm water ongebruikt door het putje spoelt. En de bijna dertigduizend kuub gas die minder wordt verstookt omdat je niet meer thermisch hoeft te reinigen, geeft minder CO2-uitstoot. ”Vlaspolder: “We verdienen het systeem in twee jaar terug en we hebben een beter resultaat.”

Dure filters

Alle voordelen ten spijt, is het ministerie van VROM nog niet om. Het standaardbeleid blijft thermisch reinigen. Als een instelling kan aantonen met de bestaande risicoanalyse en beheersplan de legionellabesmettingen niet uit het leidingstelsel te krijgen, mag ze overgaan op alternatieve technieken. Filtratie is dan de eerst aangewezen methode. Geen goede optie, vindt Vlaspolder: “Filters zijn duur en als je ze niet op tijd vervangt, komt er of geen water meer uit de douche of er komt een hele stoot bacteriën in één keer los.”

Koper-zilverionisatie lijkt een goede keuze. Daarvoor is wel een toelating nodig. Die moet de leverancier aanvragen. Als vervolgens de zorginstelling voldoet aan de voorwaarden dan volstaat een melding bij het ministerie.

De gedoogperiode duurt drie jaar, waarvan er alweer één om is. In theorie is het mogelijk dat de VROM-inspectie dan vanwege nieuwe inzichten overgaat tot een verbod van het koper-zilverionensysteem. Tijdelijke ontheffingen kunnen dan worden ingetrokken.

Milieuoverwegingen

Gevaren voor de volksgezondheid lijken er niet te zijn, maar milieueffecten spelen wel een rol. Ans Versteegh van het Centrum Inspectieonderzoek, Milieucalamiteiten en Drinkwater, onderdeel van het RIVM, moet er niet aan denken dat alle zorginstellingen straks koper- en zilverionen aan het water gaan toevoegen. Versteegh: “Wij proberen dat tegen te houden, maar dat is niet zo gemakkelijk. Wij willen liever niet onnodig veel van dit soort apparatuur op de markt omdat er dan veel te veel koper- en zilverionen in het milieu terechtkomen. De norm voor koper in het oppervlaktewater is aan de lage kant. Vanuit milieuoverwegingen proberen we nu juist overal de koperuitstoot omlaag te brengen.”

Drogreden

In Oosterscheldeziekenhuizen en het UMC St Radboud heeft Engelenburg al koperionisatiesystemen geplaatst. Het HagaZiekenhuis wilde er niet aan. Het is bang dat de koperionen de medische apparatuur aantasten. Bovendien denkt men dat het niet volledig veilig is. Woordvoerder Richard Ploeg: “Je voegt iets aan het water toe. Dat kan medische gevolgen hebben voor de patiënten.”

“Een drogreden”, vindt medisch microbioloog Vlaspolder: “Bewijs het maar eens. Dit systeem is toegestaan, dan moet je niet zeggen: het zou wel eens kunnen dat …”

Mark Engelenburg: “Ik ben vorig jaar bij het HagaZiekenhuis geweest, na het dodelijke legionella-incident. Daar sprak ik met iemand die op zijn kamer een grote beker had staan: de ‘gouden legionella trofee 2007’. Dan ben je toch wel een beetje een eikel. Haal die dan even weg.”

Reageren?

zorgvisie.reactie@reedbusiness.nl